ỨNG DỤNG CHẾ PHẨM VI SINH VÀO Ủ RÁC HỮU CƠ VÀ XỬ LÝ PHỤ PHẨM NÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỒNG RUỘNG

ỨNG DỤNG CHẾ PHẨM VI SINH VÀO Ủ RÁC HỮU CƠ VÀ XỬ LÝ PHỤ PHẨM NÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỒNG RUỘNG

      Tại nhiều thành phố đông dân cư, đặc biệt là Hà Nội, những phản ánh, phóng sự về tình trạng rác thải sinh hoạt rải rác khắp đường phố gây mất mỹ quan đô thị, tạo mùi hôi khó chịu ảnh hưởng đến cuộc sống dân cư nông thôn và thành thị có lẽ không còn quá xa lạ. Thực tế trong số rác đó có đến 50 – 70% là rác hữu cơ, căn nguyên của mùi hôi thối và ruồi nhặng có thể cảm nhận ngay bằng các giác quan cơ bản của con người. Nhưng chớ có cho rằng rác hữu cơ lúc nào cũng đóng vai ác trong câu chuyện môi trường. Điều khiến những túi thức ăn thừa, bã trà, vỏ trái cây kia trở nên hôi thối bẩn thỉu thực ra lại chính là do chúng ta đang đối xử với chúng sai cách. 

     Thay vì làm theo quy định thu gom và chôn lấp rác hữu cơ với chi phí lớn để thu gom và vận chuyển rác về bãi rác tập trung của thành phố, rác hữu cơ (phần lớn là rác bếp) được xử lý tại nguồn trong vườn nhà hoặc tại khu sản xuất phân hữu cơ của hợp tác xã nông nghiệp ngay tại thôn để làm phân bón trong khoảng 30 ngày. Thay vì gây ô nhiễm môi trường ở bãi rác thành phố thì rác được khoáng hóa nhanh trở thành dinh dưỡng hữu cơ bằng hệ vi sinh vật hữu hiệu được thiết kế để tái sử dụng các nguồn nguyên liệu hữu cơ phục vụ sản xuất của các vùng trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản của nông dân Việt Nam. Công nghệ áp dụng là kết quả của đề tài nghiên cứu cấp nhà nước “Nghiên cứu phân hủy rác làm phân bón hữu cơ và thức ăn chăn nuôi bằng biện pháp vi sinh vật” mã số 52D-04-01 và đề tài nghiên cứu đặc biệt cấp nhà nước “Nghiên cứu bản chất vi sinh vật trong chế phẩm Em và sản xuất EM tại Việt Nam” mã số EM/KHCN. Công nghệ vi sinh với hơn 20 năm ra đời và phát triển bởi các chuyên gia vi sinh vật và đứng đầu nhóm nghiên cứu là GS.TS Phạm Văn Ty – khoa Sinh học Đại học Khoa học tự nhiên- Đại học quốc gia Hà Nội. Quy trình ứng dụng công nghệ được xây dựng bởi nhóm chuyên gia phòng Vi sinh Nông Nghiệp- Trung tâm Nông nghiệp hữu cơ – Học Viện Nông nghiệp Việt Nam với chuyên gia phụ trách nghiên cứu ứng dụng là Thạc sĩ Bùi Thị Hồng Hà.  

     Rút kinh nghiệm từ nhiều mô hình xử lý rác hữu cơ trong nước và quốc tế, nhóm nghiên cứu đã tìm ra điểm quan trọng nhất là tối giản Quy trình xử lý rác hữu cơ tại nhà, công nghệ mới phù hợp, không tốn diện tích và đã thu được thành công ở nhiều tỉnh thành khác với 5 bước tuần hoàn: Phân loại rác – chuẩn bị hố ủ – chuẩn bị vi sinh để xử lý hoai mục – xử lý rác hàng ngày với vi sinh trong hố ủ – sử dụng phân compost sau ủ cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng.

Tất cả các rác hữu cơ trong nhà bếp đều có thể trở thành phân bón

Hố ủ rác hữu cơ được thiết kế độc quyền bởi EMUNIV

     Việc ứng dụng vi sinh vật vào xử lý rác hữu cơ mang lại những thuận lợi cho người dân, đặc biệt là tại những thành phố lớn như tại huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội. Trước hết, quy trình xử lý đơn giản, dễ áp dụng và phù hợp với mọi đối tượng người dân dù là trẻ em hay người cao tuổi, nam hay nữ, trình độ học vấn cao hay thấp. Hệ vi sinh vật hữu hiệu đã rút ngắn thời gian hoai mục rác hữu cơ cho các hộ gia đình, các nhà có phân compost để trồng cây trong khoảng 30 ngày. Không những thế, nhiều gia đình có vườn đã hình thành thói quen dùng nước dinh dưỡng chảy ra từ quá trình ủ rác bếp (nước rỉ rác) để dùng thay phân hóa học, tưới vườn rau hàng ngày. Nhờ quy trình xử lý có khả năng kiểm soát mùi hôi thối và giảm thiểu nguy cơ thu hút ruồi nhặng do vi sinh kỵ khí gây ra, người dân đã có thể yên tâm ủ rác trong nhà, trong vườn với tâm trạng vui vẻ mong chờ mẻ compost mới sẽ thu được thay thế phân hóa học phải tốn tiền mua ngoài chợ. 

     Nhiều nhà trong thành phố chật hẹp vẫn có thể tham gia bảo vệ môi trường, ủ compost trồng cây cảnh, cây sân thượng chỉ với một cái thùng nhựa. Và quy định phân loại rác của thành phố không còn là câu chuyện bất khả thi khi người dân thành phố Hà Nội được chứng kiến chất lượng của phân compost thu được từ rác bếp thông qua màu xanh của cây cỏ quanh nhà và được cảm nhận giá trị tiết kiệm trong chi phí thu gom xử lý rác của địa phương thông qua hành động toàn dân chung tay giữ rác hữu cơ tại nhà xử lý tại nguồn. Sau quá trình kiểm toán rác của các hộ gia đình tham gia phong trào phân loại và xử lý rác hữu cơ tại nhà, tại Đông Anh – Hà Nội trung bình có 60% lượng rác được giữ lại nhà làm phân bón hữu cơ. Với khoản chi phí không quá 100.000 đồng/ năm để xử lý thành công 1000 kg rác với chất lượng phân bón tối ưu, so với chi phí thu gom rác của thành phố hiện tại phải chi trả để đưa rác về bãi rác của thành phố là 350.000/m3 rác thì Hà Nội sẽ tiết kiệm được 1 khoản chi phí lớn với hơn 600.000 tấn rác hữu cơ/ năm. Chất lượng phân compost thu được từ công nghệ xử lý rác hữu cơ áp dụng tại Đông Anh hoàn toàn đáp ứng được yêu cầu chất lượng phân bón hữu cơ do Bộ Nông nghiệp ban hành.

      Song song với phong trào phân loại và xử lý rác hữu cơ tại nhà ở Đông Anh, tháng 7 năm 2021, nhóm chuyên gia nông nghiệp hữu cơ đã mở một chương trình tập huấn cộng đồng online trên nền tảng Zoom meeting quen thuộc và thu hút được cư dân sinh sống ở các tỉnh thành và các nhóm hội phụ nữ, đoàn thanh niên, hội nông dân, các nhóm cư dân ở cả ba miền Bắc Trung Nam, miền núi và đồng bằng, người Kinh và các dân tộc thiểu số cùng tham gia. Đến tháng 7 năm 2022, phong trào đã thực hiện tập huấn liên tục hơn 50 buổi vào 20h00 thứ Sáu hàng tuần với cư dân ở các tỉnh thành: Hà Nội, Nam Định, Ninh Bình, Hưng Yên, Hà Nam, Sơn La, Thái Nguyên, Lai Châu, Hòa Bình, Ninh Bình, Quảng Ninh, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Kon Tum, Bình Thuận, Hồ Chí Minh, Bến Tre, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Long An, Cà Mau.

     Tập huấn cộng đồng online hàng tuần đã và đang lan tỏa thúc đẩy phong trào xử lý rác hữu cơ tại nhà làm phân compost, hỗ trợ nhiều cho việc triển khai quy định “toàn dân phân loại rác sinh hoạt gia đình” trong Luật Bảo vệ môi trường mới, dự kiến đến ngày 31 tháng 12 năm 2024 Hà Nội sẽ áp dụng quy định xử phạt những trường hợp không tuân thủ quy định phân loại rác.

Rau được chăm sóc bằng phân compost ủ từ rác bếp tại thành phố

     Theo nhóm chuyên gia đang đồng hành với phong trào ở Đông Anh, còn nhiều khó khăn để triển khai biến rác thành tài nguyên trên quy mô toàn huyện và thành phố Hà Nội nói chung. Các vấn đề tuyên truyền, triển khai của mỗi địa phương có sự khác nhau. Những lựa chọn về công nghệ khác nhau của từng địa phương khiến tính ổn định về hiệu quả không cao và tính chắc chắn thành công của phong trào khó kiểm soát. Yếu tố con người cũng tác động rất lớn đến hiệu quả của phong trào khi mỗi khu vực lại có những đặc điểm không giống nhau cả về thói quen, trình độ nhận thức, độ tuổi. Đặc điểm kiến trúc từng vùng nông thôn, thành thị khác nhau cũng dẫn đến những sự sai khác trong việc xây dựng quy trình phân loại và xử lý rác khác nhau cho phù hợp. Vì vậy, rất có thể sẽ phải có nhiều nhóm chuyên gia giỏi giàu kinh nghiệm để hỗ trợ từng vùng, từng địa phương trong xây dựng phong trào phân loại và xử lý rác hữu cơ tại nguồn với các phương án tối ưu. Sự gắn kết giữa ngành nông nghiệp và ngành môi trường thực sự cần thiết trong chuỗi tuần hoàn “biến rác thành tài nguyên”, để rác hữu cơ được tái sử dụng hiệu quả vào phát triển sản xuất nông nghiệp và sử dụng ngay tại địa phương, tiết kiệm chi phí vận chuyển và tối ưu chi phí – lợi ích.

      Rác hữu cơ tại Hà Nội có thể góp phần hạn chế việc lạm dụng phân bón hóa học, lãng phí tài nguyên

    Hà Nội có hơn 200.000 hecta diện tích đất nông nghiệp trồng lúa, cây rau màu và cây lâu năm nên nhu cầu phân bón là rất lớn, đặc biệt phân hữu cơ có giá trị đặc biệt trong cải tạo đất và phát triển nông nghiệp bền vững. Ước tính ở mức lý tưởng nhất, toàn bộ 8,1 triệu cư dân Hà Nội tham gia phong trào phân loại rác và xử lý rác hữu cơ tại hộ gia đình thì mỗi năm Hà Nội sẽ có lượng phân compost rất lớn là gần 90.000 tấn từ nguồn rác sinh hoạt các hộ gia đình. Tuy nhiên, con số này cũng chỉ đáp ứng 4% nhu cầu phân bón của ngành nông nghiệp thành phố với 229.000 hecta lúa, rau đậu, cây ăn quả, hoa cây cảnh và chè.

     Nguồn nguyên liệu hữu cơ ở các gia đình từ bếp, vườn, chuồng nuôi quanh nhà thực sự đang bị đối xử không đúng cách tại các bãi chôn lấp vừa gây lãng phí tài nguyên vừa gây ra ô nhiễm môi trường đất, nước, không khí tại các bãi rác trung chuyển và các bãi rác tập trung của thành phố. Ngoài ra, chi phí phục vụ công tác thu gom vận chuyển và xử lý rác hữu cơ của thành phố với những quả cà chua, cọng rau héo, vỏ trái cây, bã chè…đang gây lãng phí nghiêm trọng cho ngân sách của các quận huyện trong bối cảnh quỹ phúc lợi dành cho cư dân luôn luôn thiếu để ưu tiên cho nguồn “kinh phí sự nghiệp môi trường”. 

Thạc sĩ Bùi Thị Hồng Hà – Trung tâm Nông nghiệp hữu cơ – Học Viện Nông nghiệp Việt Nam. 

Ảnh do tác giả bài viết cung cấp.